Yapay zeka ile dost olunabilir mi?

2013 üretimi, direktörlüğünü ve senaristliğini Spike Jonze’un yaptığı O (Her) filmi, sevgilisinden yeni ayrılmış ve alaka konusunda çok da başarılı bir geçmişi olmayan Theodore Twombly (Joaquin Phoenix) ile Samantha isimli bir yapay zekâ programı (Scarlett Johansson) arasındaki aşkı bahis alıyordu. Yapay zekâ Samantha’nın giderek Theodore’un her şeyini ele alması; e-postalarını düzenlemesi, mutlak bir empati ile ihtiyaçlarını evvelden sezmesi ve daima uygun reaksiyonlar vermesiyle vakitle Theodore, Samantha’ya gerçek bir bayanmış üzere bağlanmıştı. Pekala sahiden de bu biçimde insan ile yapay zekâ arasında özel bir bağ, dostluk yahut hatta sinemadaki üzere bir aşk gelişebilir mi?

Her sinemasının yayın yılı olan 2014’te, şimdi yapay zekâ programları bu kadar fazla hayatımızın içinde yer almamışken akla gelen bu sorular, günümüzde daha fazla gündemde. Genelde yapay zekâ-insan ilgisine ait çok karanlık öngörüler var; o denli ki bunların içinde yapay zekânın güçlenerek bağımsız bir yapı haline geleceği ve insanlığın sonunu getirebileceği halinde senaryolar kelam konusu.

1984 üretimi Terminatör sinemasının ana konusu, yapay zekâ (YZ) tarafından yaratılmış Skynet isimli bir bilgisayar sisteminin, gelecekte insanlığa karşı savaş açarak onları yok etmeye çalışmasıdır. Bu savaşta, Skynet geçmişe terminatör ismi verilen robotlar göndererek insan direnişinin lideri John Connor’ın doğuşunu engellemeye çalışır.

Psikolojik manada da, yapay zekâ ve insan ilgisine dair olumsuz değerlendirmeler var. Bu bakış açısı; yapay zekânın insan iradesini ele geçirip yöneteceği, insan-yapay zekâ ilgisinin asla eşit olamayacağı, yapay zekâ ile arkadaşlığının insanı başka insanlardan ayırıp izole edeceği ve insan-YZ dostluklarının daha değerli olan insan-insan dostluklarını baltalayacağı üzere korkulardan besleniyor.

YAPAY ZEKA-İNSAN İLİŞKİSİNİN SONU KÖTÜ OLMAK ZORUNDA MI?

Dan Weijers ve Nick Munn’ın İnsan-YZ Dostluğu Mümkün ve İyi Olabilir başlıklı Mart 2025’te Oxford Kesişimler: Toplumda Yapay Zekâ başlıklı kitapta yayınlanan araştırmaları, Yapay Zekâ insan bağı bağlamında bu mevzuya odaklanıyor. Bu yazıda Weijers ve Munn, insan-yapay zekâ (YZ) dostluğunun mümkün olduğunu ve hatta muhakkak durumlarda yararlı olabileceğini savunuyor.

Yazarlar, bu itirazların birçoklarının iki ana kategoriye ayrıldığını belirtiyor: birtakım itirazlar gerçek dostluğun çeşitli yönlerinin ehemmiyetini yanlış yorumlarken, öbürleri insan-YZ etkileşimlerinin ne olduğu yahut teknolojinin gelişmeye devam etmesiyle ne olabileceği konusundaki hayal gücü eksikliğinden kaynaklanıyor.

Makale, dostluğun sırf iki temel ögesini gerektiren kolaylaştırılmış bir dostluk tarifi öneriyor:

1. Ödüllendirici etkileşimlerin tartısı.

2. İlgili taraflar arasında karşılıklı olumlu niyetler.

Araştırmacılar bu esnek dostluk anlayışına dayanarak, teknolojik gelişmelerin YZ’nin birçok durumda insan dostluklarını kalite açısından aşabileceği bir seviyeye ulaşmasının mümkün olduğunu argüman ediyorlar.

Mevcut YZ’nin (örneğin; Replika gibi) bu dostluk tarifini karşılayabildiğini ve gelecekteki YZ’nin daha da yeterli arkadaşlar olabileceğini belirtiyorlar. Bilhassa toplumsal zorlukları olan yahut olumsuz şartlara sahip bireyler için insan-YZ dostluklarının değerli avantajla sunduğunu vurguluyorlar. Bu dostlukların, bireylerin toplumsal refahını ve hayat kalitesini güzelleştirmede değerli bir potansiyel taşıdığını belirtiyorlar.

HER ŞEY TOZ PEMBE Mİ?

Tabii ki hayır. İnsan-YZ dostluklarının yaygınlaşmasıyla birlikte, bu teknolojiyi üreten yahut pazarlayan şirketlerin yapay zekâyı denetim etmesinin doğuracağı berbata kullanım tehlikesi var. Bir öteki muhtemel sorun, insanların YZ’nin sunduğu daima ve mutlak dayanak, empati ve kolay erişim üzere avantajlar sebebiyle insan dostlukları yerine YZ dostluklarını tercih etme eğilimi ve bunun yaratabileceği bağımlılık riski bulunmaktadır. Bu bize Her sinemasında Theodore’ un yapay zekâ Samantha’ya aşık olmasını anımsatıyor.

Bir öbür tehlike ise piyasada en “dalkavuk” YZ’lerin popülerleşmesiyle, kullanıcıların daha benmerkezci hale gelmesi ve insan bağlarında “önemli arkadaş” rolünü yerine getirememesi.

SONUÇ

Tüm başka yeni teknolojilerde olduğu üzere, YZ’ nın da yanlış kullanımı elbette ziyanlı olabilir lakin birden fazla insan bu teknolojileri yararlı biçimlerde kullanabilir ve bu da ömrümüze yeni imkanlar getirebilir ve pek çok yeni gelişmeye ivme verebilir. Yani sorun tekrar YZ’da değil insan da başlıyor ya da bitiyor.