Akışı değiştiremiyorsan bakışını değiştir! ‘Stressiz ömür sağlıklı ve mümkün değil’

Stres karşısında bedenin verdiği reaksiyonlar ‘savaş ya da kaç’!

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, günümüzde gerilimin, tanınan hayatın bir kesimi haline geldiğini, çocukların bile “stres atmak” üzere sözler kullandığını kaydederek, “Stres sözünün kökeni, birinci olarak Sanayi İhtilali sırasında madenlerde oluşan basınç noktalarını tanımlamak için kullanılmıştır. Vakitle bu kavram, insan hayatına da girmiştir. 1960’lardan sonra Kanadalı fizyolog Hans Selye, gerilim üzerine bilimsel çalışmalar yaparak bu kavramı tanımlamıştır. İnsan bedeninin gerilime karşı verdiği yansıyı açıklamış ve bunun fizyolojik ölçütlerini belirlemiştir. Gerilim karşısında bedenin verdiği reaksiyonları ‘savaş ya da kaç’ olarak tanımlamıştır. Daha sonra bu yansılara ‘donakalım’ da eklenmiştir. Beden gerilim altında önemli bir kimyasal deşarj yaşar. Sempatik hudut sistemi devreye girerek bedeni alarma geçirir. Omuz, boyun, sırt kaslarımız kasılıyor. Damar direnci artıyor, tansiyon yükseliyor. Mide bağırsak spazmı oluyor. Öteki taraftan bütün güç depoları bedendeki şeker, kan, yağlar falan hepsi kana pompalanıyor. Akut gerilim durumunda beyin savaş durumu veriyor. Bütün güç kaynakları, dikkat artıyor, göz bebekleri büyüyor. Şahısta dayanılmaz bir canlılık oluyor ve savaşıyor. Kaçarsa tansiyon düşüyor. Başı düşüyor, bayılıyor” diye anlattı.

Beyin, yaşanılan hislere nazaran muhakkak kimyasallar salgılıyor!

Parasempatik hudut sisteminin, beynin “tehlike geçti, rahatla” iletisi verdiğinde devreye girdiğini lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Böylece beden sakinleşir, kriz sona erer ve kimyasal istikrarını yine kurar. Akut gerilim sırasında beyin, yaşanılan hislere nazaran makul kimyasallar salgılar. Öfke, kin, nefret, kıskançlık ve düşmanlık üzere olumsuz hislerin hakim olduğu durumlarda asidik özellikte kimyasal moleküller salgılanır. Sonuçta beynimiz gerilime kimyasal bir karşılık veriyor” dedi.

Kontrol edilebilen gerilim faydalı

Stresin, yalnızca teorik ya da felsefi bir kavram olmadığını biyolojik bir boyutunun da bulunduğunu kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Bu yüzden gerilimi yenmek üzere bir kavram kullanılmaz, gerilimi yönetmek sözü tercih edilir. Zira denetim edilebilen gerilim yararlıdır, denetim edilemeyen gerilim ise ziyanlıdır. Gerilimsiz bir hayat, sıfıra yakın bir hayat manasına gelir ve bu da bedene ziyan verir. Ölçülü bir gerilim, bisiklet kullanmak üzere bizi uyanık fiyat. Çalışmayan organlarımızı harekete geçirir, beynimizin kullanılmayan bölgelerini aktive eder. Bu duruma tetikte olma hali denir” sözünde bulundu.

Stres altında serinkanlı olabilmek bir yetenek

İnsanların gerilimi idaresini geliştirmek için beyin dalgalarını nasıl kullanabileceği üzerine yeni teknikler geliştirildiğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Nöro-geri bildirim ve biyolojik geri bildirim sistemleri, kalp-damar sistemi, kalp ritmi, teneffüs sıklığı, cilt ısısı, cilt direnci ve ciltteki nem değişikliklerini ölçerek gerilim idaresinde kullanılmaktadır. Şu anda bu prosedürler tedavi süreçlerinde ve gerilim idaresinde faal olarak uygulanmaktadır. Psikiyatride uzun mühlet eleştirildi fakat Elon Musk artık bunu kullanıyor. Bu metodu kullanarak maymuna satranç oynattı. Bu nedenle, beyin dalgalarımız aslında manalı bilgilerdir ve onları anlayıp yönetebilmek epey değerlidir. Gerilim de emsal biçimde, kişinin beynini ve beynindeki kimyasal süreçleri yönetebilme maharetidir. Gerilim altında itidalli kalabilmek değerli bir yetenektir. Gerilimsiz bir ömür mümkün değildir ve sağlıklı da değildir. Bu yüzden gerilimin kendisinden fazla, ona verilen reaksiyon belirleyicidir. Bu bağlamda, gerilimle başa çıkma biçimlerine nazaran A tipi, B tipi ve C tipi kişiliklerden kelam edilir” biçiminde konuştu.

Stresin en çok etkilediği kişilik tipi, A tipi ‘Sünger tip’ kişilikler

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, A tipi kişiliklerin gerilim karşısında muhakkak reaksiyonlar verdiklerini tabir ederek, “Bu şahıslar çoklukla telâşlı, sabırsız ve risk almaya yatkındır. Trafikte dikkatsiz araç kullanabilir, olayları daima olumsuz tarafından kıymetlendirir ve daima şikâyetçi bir tutum sergilerler. ‘Sünger tip’ kişilik olarak da isimlendirilen bu bireyler, etraflarındaki tüm problemleri içselleştirerek üzerlerine çekerler. Tıpkı bir sünger üzere, her şeyi emdikleri için vakitle çöker ve işlevselliklerini kaybederler. Daima kurban rolüne bürünen, olayların sadece olumsuz taraflarını gören ve gerilimin en çok etkilediği kişilik tipidir” dedi.

Kayıtsız ve umursamaz olanlar C tipi ‘Teflon tip’ kişilikler

C tipi kişiliklerin ise gerilim karşısında kayıtsız ve umursamaz olduklarını, yanlarında biri ziyan görse bile ilgilenmediklerini ve sırf kendi çıkarlarını düşündüklerini anlatan Prof. Dr. Tarhan, “Ben gerilime gelemem diyerek, sırf kendilerine yarar sağlayan şeylerle ilgilenirler. Bu nedenle ‘teflon tip’ kişilik olarak isimlendirilirler. Teflon tavalar üzere, kendileri yanmaz lakin temas edenleri yakarlar. Fakat bu kişilik yapısının da bir dezavantajı vardır: Uzun ömürlü değildir. Vakitle yıpranır ve yalnızlaşırlar. Güçlü olduklarında etraflarında beşerler bulunur, fakat güçlerini kaybettiklerinde büsbütün yalnız kalırlar” diye konuştu.

İdeal olan ise B tipi kişilikler

İdeal olanın B tipi kişilik olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Bu şahıslar ruhsal esnekliğe ve dayanıklılığa sahiptir. Resilience (dayanıklılık) olarak tanımlanan bu yapı, kauçuk üzere esneyip tekrar eski haline dönebilen bir kişilik tipidir. Olaylardan ders çıkarır ve yoluna devam eder. Bu kişilik tipi, gerilimle başa çıkabilen ve onu avantaja çevirebilen kişilerdir” diye anlattı.

‘Akışı değiştiremiyorsan bakışını değiştir’

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, ortamdaki koşulların yahut olayların değiştirmenin mümkün olamayacağını lakin bakış açısının değiştirilebileceğini söyleyerek, “Bu nedenle, ‘Akışı değiştiremiyorsan, bakışını değiştir’ diyoruz. Olayı ele alış biçiminizi değiştirdiğinizde, olayın kendisi tıpkı kalsa bile verdiğiniz reaksiyonlar daha denetimli ve sağlıklı olur. Asıl ziyan veren akut gerilim değil, kronik gerilimdir. Kronik gerilim uzun mühlet devam ettiğinde bedende doku hasarına neden olur. Lakin kişi ruhsal dayanıklılığı öğrenir ve gerilim idaresini başarabilirse, olaylarla daha yeterli başa çıkabilir. Zorluklar karşısında serinkanlı kalabilir ve krizleri yönetebilir. Bu da bir eğitim sürecidir. Kişinin kendisini eğitmesi gerekir. Yaşadığı her olayı ‘Bu bana ne öğretti?’ diyerek kıymetlendirmeli, kaçınmak yerine tahlil etmeli ve gerilimini yönetmeyi öğrenmelidir. Bunu kendi kendine başarmak herkes için kolay değildir. Beşerler gerilime çoklukla iki farklı biçimde reaksiyon verir. Kimileri gerilimi bir tehdit olarak görür ve ona karşı savaş açar. Birtakım beşerler ise gerilimi yok sayarak ya da rasyonalize ederek kendilerini kandırırlar” diye konuştu.