Beşerler cümle kuran tek canlılar olmayabilir… Bu çalışma evrimi kökten değiştirecek

Zürih Üniversitesi’nden biyolog Mélissa Berthet, Science mecmuasında yayımlanan ve lisan ile hayvan bağlantısının evrimine dair anlayışımızı kökten değiştiren çalışmayı kıymetlendirdi. Araştırma, bonoboların sözleri belli bir tertip içinde kullanarak manalı bildiriler oluşturabildiğini ortaya koyuyor.

Bonoboların doğal hayat alanı olan Demokratik Kongo Cumhuriyeti’ndeki Kokolopori Topluluk Rezervi’nde sesli irtibatlarına dair kapsamlı bir araştırma yapıldı. Bu çalışma, bonoboların sesli irtibatlarının büyük ölçüde sözdizimi temelli olduğunu ve insan lisanıyla şaşırtan benzerlikler taşıdığını ortaya koyuyor.

Hayvan seslerini manalandıran bir sistem kuruldu

Hayvanlarda kelam diziminin incelenebilmesi için öncelikle izole ve birleşik davetlerin manalarının kapsamlı bir formda anlaşılması gerekiyor. Bu, uzun yıllardır bilim insanlarının karşılaştığı büyük bir zorluktu; çünkü hayvanların zihinlerine nüfuz etmek ve çığlıklarının manasını çözmek hayli zorlayıcı bir süreçti.

Zürih ve Harvard Üniversiteleri’nden biyologlar, bu zorluğu aşmak için hayvan seslendirmelerinin manasını kesin olarak belirleyen yeni bir yol geliştirdi. Bu yol, bonoboların hem izole hem de birleşik davetlerine uygulanarak tüm seslendirmeleri kapsadı.

Araştırmada, bonoboların haykırışlarının “Gel” üzere bir buyruk verebileceği, “Hareket edeceğim” üzere gelecekteki bir aksiyonu duyurabileceği, “Korkuyorum” diyerek içsel bir durumu söz edebileceği yahut “Bir avcı var” halinde dışsal bir olaya atıfta bulunabileceği varsayıldı.

Seslerin yayıldığı şartlar ayrıntılı bir biçimde incelendi

Çağrıların manasını insan yanlılığından uzak bir biçimde değerlendirebilmek için bağlam tahliline büyük kıymet verildi. 300’den fazla bağlamsal parametre kullanılarak, davetin yayıldığı şartlar ayrıntılı bir biçimde incelendi.
Örneğin, çevresel ögelerin (yakınlarda başka bir bonobo grubu var mı, hava durumu nasıl?) ve davet yapan bonobonun davranışlarının (besleniyor mu, hareket ediyor mu, dinleniyor mu?) yanı sıra bağıran bonobo ve izleyicilerinin bağırıştan sonraki iki dakika içinde yaptığı hareketler tahlil edildi.

Bu ayrıntılı bağlam tahlili, her bir seslendirmeyi güçlü bir formda bağlantılı olduğu bağlamsal ögelerle eşleştirmeyi mümkün kıldı. Örneğin, bir bonobo belli bir çağrıyı her yaptığında hareket etmeye başlıyorsa, bu davetin “hareket edeceğim” manasına gelme mümkünlüğü epeyce yüksek görüldü.

Araştırma, bu yaklaşımı kullanarak bonoboların davetlerini ve manalarını içeren kapsamlı bir kelamlık oluşturmayı başardı. Bu kelamlık, hayvan bağlantısının anlaşılmasında bir dönüm noktası niteliği taşıyor ve bir cinsin tüm seslendirmelerinin manasının belirlendiği birinci çalışma olarak dikkat çekiyor.

İnsan lisanından daha karmaşık bir yapı

Araştırmamızın ikinci etabında, bonoboların davet kombinasyonlarının bileşimsel özellik taşıyıp taşımadığını ve bu davetleri sözler halinde birleştirme yeteneklerini belirlemek üzere yeni bir metot geliştirildi.

Çalışman bileşimsel sözdizimin temel ögelerini sergileyen çeşitli davet kombinasyonlarını ortaya koydu. Dahası, bu kombinasyonlardan kimilerinin insan lisanındaki daha karmaşık sözdizim yapılarıyla dikkat cazip benzerlikler taşıdığı görüldü.

İnsan lisanında sözdizimi iki farklı biçimde karşımıza çıkar. Kolay sözdizim, her bir öğenin genel manadan bağımsız formda katkıda bulunmasını tabir eder ve kombinasyonun manası, öğelerin ferdî manalarının toplamından oluşur. Örneğin, “sarışın dansçı” sözü, hem sarışın hem de dans eden kişiyi tanımlar. Bu kişi tıpkı vakitte bir doktor ise, “sarışın doktor” olduğu sonucunu çıkarabiliriz. Fakat daha karmaşık bir sözdizimde, öğeler bağımsız bir manaya sahip değildir. Bir öğe oburunu değiştirecek formda etkileşime girer. Örneğin, “kötü dansçı” sözü, dansçı olan kişinin berbat olduğu manasına gelmez. Bu kişi birebir vakitte bir doktor ise, “kötü doktor” olduğu sonucuna varamayız. Bu durumda “kötü” sözü, “dansçı” sözünün manasını değiştirir ve bağımsız bir mana taşımaz.

Kuşlar ve primatlar üzerinde yapılan evvelki araştırmalar, hayvanların kolay kompozisyonel yapılar oluşturma yeteneğine sahip olduğunu ortaya koymuştu. Fakat daha karmaşık bir sözdizimine dair kesin bir delil şimdi bulunamamıştı; bu durum, kelam diziminin sırf insanlara mahsus olduğuna yönelik görüşleri güçlendirmişti.

Semantik bir alan oluşturuldu

Araştırmada, dilbilimden ilham alınarak bonoboların davet kombinasyonlarının bileşimsel özellikler taşıyıp taşımadığını incelemek için yeni bir yol daha geliştirildi.

Bir kombinasyonun geçerli kabul edilmesi için üç ölçüt sağlanması gerektiğini belirledik: Öncelikle, kombinasyonu oluşturan ögelerin birbirinden farklı manalara sahip olması gerekiyor. Akabinde, birleşimin kendisinin, bu ögelerin bağımsız manalarından farklı bir manaya sahip olması gerekiyor. Son olarak, birleşimin manasının, ögelerin manalarından türetilmiş olması gerekiyor. Ayrıyeten birleşimin manasının, ögelerin manalarının toplamından daha fazlasını söz edip etmediğini tahlil ederek, bu kompozisyonelliğin karmaşıklığını değerlendirdiler.

Bu tahlil için bonoboların davetlerinin manalarını çok boyutlu bir biçimde temsil eden bir “semantik alan” oluşturuldu.

Bu dilsel yaklaşım, bonobolara has bir semantik alan oluşturarak her bir çığlık ve çığlık kombinasyonunu bağlamlarına nazaran haritalamayı mümkün kıldı. Bu teknikle, çığlıkların manaları ile kombinasyonlarının bağları ölçülebilir hale gelirken, hangi kombinasyonların kompozisyonellik kriterlerini karşıladığı ve karmaşıklık seviyeleri (basit yahut karmaşık) tahlil edildi.

4 farklı kombinasyon ortaya konuldu

Araştırma, davetlerin manalarından türeyen genel manalara sahip dört farklı davet kombinasyonu ortaya koydu. Her bir çığlık çeşidinin, en az bir kompozisyonel kombinasyonda yer alması, bonobo bağlantısının temel bir özelliği olarak sözdizimsel bir yapıya sahip olduğunu gösteriyor. Tıpkı insan lisanında olduğu üzere, bonoboların bağlantısında de sözdizimi merkezi bir rol oynuyor.

Daha çarpıcı bir bulgu ise, bonobo haykırış kombinasyonlarından üçünün, insan lisanının sıradan kompozisyonel yapılarına büyük ölçüde benzerlik göstermesi. Bu bulgu, hayvanların davetleri karmaşık hallerde birleştirme yeteneğinin sırf insanlara mahsus olmadığını ve bu maharetin düşündüğümüzden çok daha eski evrimsel köklere dayanabileceğini ortaya koyuyor.

Bu alan, ferdî davetler ile kombinasyonları manaları arasındaki benzerlikleri ölçmeyi sağladı.

İnsan lisanında, benzeri manalara sahip sözcükler ekseriyetle emsal bağlamlarda kullanıldığından, dağılımsal bir anlambilim metoduyla bonobo davetleri haritalandı.

Örneğin, “maymun” ve “hayvan” sözleri sıklıkla “tüylü” ve “orman” üzere tabirlerle birlikte kullanılarak birbirine yakın manalar sergiliyor. Buna karşılık, “hayvan” ve “tren” sözleri ekseriyetle farklı bağlamlarda kullanılarak daha az benzerlik gösteriyor.

Bu araştırma, lisandaki sözdiziminin evrimine dair çarpıcı bilgiler sunuyor. Şayet bonobo kuzenlerimiz, tıpkı beşerler üzere bileşimsel sözdizimini faal bir biçimde kullanıyorsa, bu durum son ortak atamızın da birebir yeteneğe sahip olabileceğini düşündürüyor. Araştırma bulguları, daha küçük sesli ünitelerden karmaşık manalar oluşturabilme marifetinin, atalarımızda en az 7 milyon yıl evvel var olmuş olabileceğine işaret ediyor. Bu bulgular, sözdiziminin sadece insan lisanına has bir yapı olmadığını ve lisanın ortaya çıkmasından çok daha evvel var olabileceğini ortaya koyuyor.