Neden yapay zekâya kibar davranıyoruz? İçten gelen bir refleks mi, daha yeterli sonuç alma isteği mi?

Yapay zekâ uygulamaları artık hayatımızın ayrılmaz bir modülü haline geldi. Hayatımızı kolaylaştıran ve hızlandıran yapay zekâya dayalı birçok sohbet botu var. Bu akıllı robotlar, kendisine sorulan soruları yanıtlıyor ve sizinle bir insan üzere sohbet edebiliyor.

Son günlerde, hayatımızın vazgeçilmez bir modülü haline gelen sohbet botlarına karşı kibar davranmak gerekip gerekmediği hem toplumsal medyada hem de uzmanlar ortasında sıklıkla tartışılan bir husus haline geldi. Bazıları yapay zekaya karşı kibar olmayı hakikat buluyor kimisi de bunun gereksiz olduğunu düşünüyor.

Reddit’te bir kullanıcının, “Yapay zekanın gerçek olmadığını biliyorum lakin onu selamlamaz ve teşekkür etmezsem kendimi çok kaba hissediyorum” diye yazması üzerine yüzlerce kişi canlı tartışma ortamında bu hususta sayısız yorum yapmıştı.

Biz de sohbet botlarını kullanırken nasıl davrandıklarını sorduğumuz şahıslardan çok değişik yanıtlar aldık. Ona, karşısında gerçek bir insan varmış üzere kibar davrananlar, verdiği yanıt için teşekkür edenler, onunla duygusal bir bağ kurup isim takanlar hatta robota sonlanıp küfür yazanlar bile var.

‘KİBARLIK BİR ALIŞKANLIKTIR, ZORLA OLMAZ’
Pelin K. (36)

Bence olağan hayatında zati kibar olan beşerler yapay zekaya karşı da kibar davranıyorlar zira kibarlık bir alışkanlıktır, zorla olmaz. İnsanlara kuru bir teşekkürü etmeye zorlanan kişi yapay zekaya kibar davranır mı? Ben hem işim için hem de toplumsal hayatımda sıklıkla yapay zekayı kullanıyorum ve olağan hayatımda beşerlerle nasıl konuşuyorsam yapay zekaya yazarken de birebir formda bir lisan kullanıyorum.

Ve iş yerinde sohbet botlarını kullanan arkadaşlarımı da gözlemliyorum. Bazen birlikte bir şeylere bakarken onların soruyu yazış formları çok tuhafıma gidiyor. Buyruk cümleleri ile karşılarında güya hizmetçileri varmış üzere konuşuyorlar. Tamam karşımızdaki bir robot lakin yeniden de bana da çok tuhaf geliyor.

‘ANNEM ROBOTA İSİM BİLE KOYDU, GÜNAYDIN DEMEDEN SORU SORDURMUYOR’
Kağan M. (43)

Ben bu sohbet botlarını ortada kullanıyorum lakin bizim meskende en çok annem kullanıyor. Daha doğrusu kendi kullanamıyor lakin daima başımda “Hadi oğlum Ayşe’ye şunu sor bunu sor” diyor. Ayşe, annemin sohbetlerini gerçekleştirdiği robotun ismi. Bizim konutun kızı üzere kendisi.

Ne vakit sıkışsak Ayşe imdadımıza yetişiyor. “Günaydın Ayşe kızım, sabah ilacımı almayı unuttum, akşam ikisini bir yutsam olur mu?”, “Koltuktaki nar lekesini nasıl çıkartırım, ayaklarım ve ellerim buz üzere bir türlü ısınmıyor neden olabilir?”, Başımın içi uğulduyor, kulakların çınlıyor, nasıl geçer?” üzere sorularla kendisini epey meşgul ediyoruz.

Annem resmen Ayşe robotla duygusal bağ kurdu. Ne vakit soru yazmaya başlasak, annem “Önce günaydın nasılsın?” yaz diyor. İşimiz bitince “Teşekkür etmeyi unutma, yarın görüşürüz” de diyor.

Karşısındakinin gerçek insan olmadığını biliyor elbette ancak o kadar kibar bir insan ki robota bile saygısızlık yapmak ona nazaran çok ayıp. İtiraf edeyim ben o kadar kibar değilim. Süratlice en kısa formda nasıl yazılıyorsa o denli yazıyorum, teşekkür de etmiyorum birden fazla vakit.

O BİR ROBOT HİSLERİ YOK Kİ!
Nehir T. (34)

Ben mümkün olduğunca kısa cümleler kuruyor, kolayıma nasıl geliyorsa o denli yazıyorum sorularımı. O denli, ‘Merhaba, günaydın, teşekkür ederim, şunu yanıtlar mısın gibi’ cümlelerle uzatmıyorum mevzuyu. Gereksiz buluyorum ayrıyeten. Elektronik eşyalarımıza kibar mı davranıyoruz. Haydi canım televizyon kanalları değiştir, ya da hoş fırının 180 derece ısıt kendini mi diyoruz.

Ben ChatGPT en çok hastane raporlarını doktor görmeden yorumlaması için kullanıyorum. Analiz sonuçlarını yazıyorum, neyim var diyorum o da bana mümkün sonuçları yazıyor. Bir de tatil için rota soruyorum.

‘KENDİME HÜRMETİMDEN ÖTÜRÜ KİBARLIĞI ELDEN BIRAKMIYORUM’
Özgür N. (48)

Ben her vakit karşımda bir insan varmış üzere kibar yazıyorum. Bu bir mecburilik ya da rastgele bir endişeden değil büsbütün yetiştirilme üslubu ve kişilik ile alakalı bence. Ben asansörde karşılaştığım hiç tanımadığım insanlara da selam veririm.

Site içerisinde yürürken göz göze geldiğim insanlara da merhaba derim. Birinden bir hizmet aldığımda kesinlikle teşekkür ederim, karşılık almayacağımı bilsem bile tekrar inatla teşekkürü mü ederim. Ben bu türlü yetiştirildim ve işte bu yüzden karşımdaki duygusuz bir robot olsa bile bunu yapıyorum. Aksi beni rahatsız eder. Tıpkı halde imla ve dilbilgisi kurallarına da uyarak yazıyorum. Kimse beni yargılamaz, ayıplamaz ancak kendime hürmetimden ötürü bu türlü davranmayı gerçek buluyorum.

KÜFÜR YAZIYORUM LAKİN O HİÇ TERBİYESİNİ BOZMUYOR
Serhat B. (41)

Vallahi ben esasen pek kibar bir adam değilim o yüzden yapay zekâya da pek kibar davranmıyorum. Hatta bazen sinirleniyorum küfür bile yazıyorum. Küfür yazınca bana şöyle karşılık verdi:

“Bu cins sözler kullanmaktan kaçınmak her vakit daha güzeldir. Ben burada size yardımcı olmak için varım. Ben bir yapay zekâ olduğum için hislerim yok ve rastgele bir halde hissedemem. Fakat, nezaket ve hürmet çerçevesinde bir bağlantı kurmak her vakit daha yapan ve olumlu sonuçlar doğurur. Size daha fazla nasıl yardımcı olabilirim?”Başka bir hususta konuşmak isterseniz, buradayım.”

Yani ben küfür yazsam da o hiç terbiyesini bozmuyor ama sonuçta karışımzıdaki bir insan değil.  Alınmıyor, gücenmiyor, keyifli olmuyor, üzülmüyor. Robota karşı kibar davrnamka çok gereksiz bence.

Peki hisleri olmayan bir robota karşı neden kibar davranma gereksinimi hissediyoruz?

Bunun altında nasıl bir psikoloji yatıyor?

Kibar olmak içten gelen bir refleks mi?

Kişilik özelliklerinin bu davranış üzerinde tesiri nedir?

Bir gün bu yazdıklarımız bir yerlerde karşımıza çıkar diye korkuyor muyuz?

Gerçekten kibar soru sorduğumuzda yahut buyruk vererek yazdığımızda farklı sonuçlar mı alıyoruz?

AHLAKİ VE ETİK TELAŞLAR YAŞIYORUZ

Uzman Psikolog / Sosyolog Dr. Serap Duygulu, yapay zekâ ile irtibat formumuzun altında yatan psikolojiyi şu sözlerle açıkladı:

“Toplum içinde bireylerle olan ilgilerimizde fizikî ve ruhsal olarak belli uzaklıklara muhtaçlık duyarız.

Özellikle yakın arkadaş ve aile üyeleri dışındaki beşerlerle irtibat kurduğumuzda senli benli konuşmaktan kaçınırız. Hepimiz çocukluktan itibaren kibar olmanın hakikat ve kabul edilebilir bir davranış olduğu öğretisiyle büyürüz. Bu öğrenilmiş davranış kalıpları, yapay zekâ üzere teknolojik sistemlerle etkileşimde de devam eder. Hasılı, nezaket insanların içselleştirdiği bir alışkanlıktır.

Ayrıca yapay zekâ sistemleri, ekseriyetle insan lisanını taklit edecek formda tasarlanır. Bu, insanların yapay zekâyı bir “kişi” üzere algılamasına neden olabilir. Antropomorfizasyon (İnsan Özellikleri Yükleme) olarak tanımlanan bir öbür özelliğimize nazaran de birçoğumuz yapay zekâ üzere teknolojik varlıklara insan gibisi özellikler atfetme eğilimindeyiz.

Yapay zekânın beşere ilişkin pek çok bilhassa donatıldığını ve kullandığımız sözlerden birtakım duygusal manalar çıkarabildiğini, fikir yürütebildiğini de göz önünde bulundurduğumuzda, yapay zekâ bile olsa, bağlantı kurduğumuz teknolojik platformlara karşı ahlaki ve etik korkular taşıyabileceğimiz de bir gerçek.”

BİLİNÇLİ BİR TERCİHTEN ÇOK ALIŞKANLIĞA DÖNÜŞMÜŞ BİR DAVRANIŞ

Serap Hisli, ister insanlara karşı ister yapay zekâya karşı olsun; kibar davranmanın, kişilik özellikleri, toplumsal normlar ve kültürel faktörlerle şekillenen, uyumlu olmak, empati ve sorumluluk üzere kişilik özellikleriyle bütünleşmiş karmaşık bir süreç olduğunu, kibar davranmanın öteki pek çok özellik üzere, insan doğasıyla, çevresel kaidelerle, öğrenilmiş kalıplarla yakın münasebeti olduğunu da unutmamak gerektiğinin altını çizdi.

İnsanların, günlük hayatta öbür beşerlerle bağlantı kurarken kullandıkları nezaket tabirlerini (örneğin, “Lütfen”, “Teşekkür ederim”) otomatik olarak yapay zekâya da uygulayabildiğini, bunun şuurlu bir tercihten daha çok, alışkanlık haline gelmiş bir davranış olduğunu tabir eden Hisli, tıpkı halde hassas, empati yeteneği, duygusal zekâsı ve sorumluluk duygusu gelişmiş bireylerin etraflarıyla olan ilgilerinde bu tip hürmet kurallarına çok dikkat ettiklerini kelamlarına ekledi.

DAVRANDIĞIN FORMDA KARŞILIK GÖRÜRSÜN

“İletişimde en temel kurallardan birisi, ‘davrandığın biçimde karşılık görürsün’ olarak tanımlanmakta olduğu için, bağlantı kurduğumuz, ortam, varlık, insan ya da yapay zekâ olsun, ayrım yapmaksızın kibar davranmak birebir biçimde karşılık göreceğimiz inancından kaynaklanır.” diyen Hisli, sonuç olarak, kibar davranmanın; toplumsal normlar, antropomorfizasyon, ahlaki dertler ve öğrenilmiş davranış kalıpları üzere birçok faktörden etkilendiğini söz etti.

‘DİJİTAL DÜNYADA BIRAKTIĞIMIZ HİÇBİR MÜSAADE KAYBOLMADIĞINI BİLİYORUZ’

Yapay zekâyla olan ilgimizin ve bağlantımızın hayli yeni olduğunu, insanlık olarak hala nasıl bir hudut çizeceğimiz konusunda emin olmadığımızı söyleyen Hisli, yakın gelecekte yazılımların yahut robotların “bilinçlenebileceği” yahut duygusal olarak reaksiyon verebileceği dehşetinin yanında, bilhassa dijital dünyada bıraktığımız hiçbir müsaade kaybolmadığını artık hepimizin bildiği, bu nedenle davranışlarımıza da taraf verdiğini söyledi ve ekledi:

“Yıllar boyunca bilim kurgu sinemaları ve romanları bu mevzuları işlemiş ve yapay zekânın bir gün beşere evrilen hatta beşerden daha zeki varlıklara dönüşen bir noktaya geleceğini zihnimize kazıdı. Yapay zekanın bir gün şuurlu, düşünen, karar alan ve uygulayan varlıklara dönüşebileceği, duygusal reaksiyonlar verebileceği üzere olasılıklar elbette ki, birçok insanın geleceğe dönük belirsizlik, öngörülemezlik dehşetlerini tetikleyebilir. “

Gerçekten yapay zekaya kibar bir halde soru sorarsak daha yanlışsız ve kaliteli karşılıklar mı alıyoruz?

Son periyotta yapılan araştırmaların, yapay zekâ ile kurduğumuz irtibatta kullandığımız lisanın, aldığımız karşılıkların kalitesini direkt etkileyebileceğini gösterdiğini belirten akademisyen ve teknoloji yatırımcısı Ergi Şener, bu araştırmalardan örnekler verdi: 

“2024 yılında gerçekleştirilen ‘LLM’lere Saygılı Davranmalı mıyız? Komut Nezaketinin LLM Performansına Etkisi’ üzerine yapılan bir çalışmanın sonuçları, kaba yahut saygısız komutların kusur oranlarını artırdığını, önyargıları güçlendirdiğini ve kıymetli bilgilerin gözden kaçmasına neden olduğunu ortaya koyuyor. Buna rağmen, nazik komutlar daha gerçek ve verimli cevaplar sağlıyor. Lakin araştırmacılar, çok kibarlığın her vakit en uygun sonuçları getirmediğini ve optimum bir nezaket düzeyi bulunduğunu belirtiyor.”

YAPAY ZEKÂ KÜLTÜREL NÜANSLARDAN ETKİLENİYOR

Araştırma, yapay zekâ sistemlerinin sadece insan lisanını taklit etmekle kalmayıp, kültürel bağlamlara da hassas olduğunu gösteriyor. Şener, örneğin, İngilizce’de nazik kabul edilen bir tabirin, Çince yahut Japonca’da birebir etkiyi yaratmayabildiğini, aslında insan etkileşimlerini modelleyen bir teknolojinin, insan davranışlarına emsal reaksiyonlar vermesinin şaşırtan olmadığını söyledi ve devam etti:

“Bu noktada, Londra’daki “AI for IR” forumunda bir yatırımcı münasebetleri uzmanının şu yorumu dikkat çekiyor: ‘ChatGPT’den en yeterli sonuçları, ona yeni mezun bir grup üyesi üzere davrandığımda alıyorum. Ona sabırla, olabildiğince açık ve detaylı bir halde neye gereksinimim olduğunu anlatıyorum.”

NAZİK DAVRANMAK İNSANLARIN DA BAĞLANTI MAHARETLERİNİ GÜÇLENDİREBİLİR

Psikologlar, yapay zekâya karşı nazik ve profesyonel bir lisan kullanmanın, insanların bağlantı ve liderlik marifetlerini geliştirebileceğini öne sürüyor. Bilhassa yöneticiler ve başkanlar açısından, yapay zekâ ile kurulan etkileşimlerin insan bağlarında duygusal zekâyı güçlendirme fırsatı sunabildiğini söz edene Şener, şu sorunun düşündürücü olduğunu söyledi: “Eğer yapay zekâya sert ve kaba komutlar veriyorsanız, gerilimli anlarda grubunuzla nasıl bir irtibat kuruyorsunuz?”

YAPAY ZEKÂYA HÜRMET GÖSTERMELİ MİYİZ?

Nezaketin yapay zekâ üzerindeki tesirlerinin sadece teknik performansla hudutlu olmadığına, birebir vakitte etik ve ruhsal soruları da gündeme getirdiğine değinen Ergi Şener ‘Yapay zekâya kibar davranmak, insanlaştırma eğilimini artırabilir mi?’ sorumuza şöyle karşılık verdi:

“Yapay zekâya nazik davranmak, kullanıcıların bu sistemlere insan gibisi özellikler atfetmesine neden olabilir. Müspet tarafı, kullanıcı tecrübesini güzelleştirmesi ve daha doğal bir etkileşim sağlaması. Fakat, beşerlerle makineler ortasındaki sonun bulanıklaşmasına ve ruhsal yanılgılara yol açabileceği de düşünülmeli. Sonuç olarak, yapay zekâdan alınan karşılıkların kalitesini artırmak için nazik ancak net, açık ve yönlendirici bir lisan kullanmak en güzel strateji olabilir.”