Mavi kanın litresi 550 bin lira! Kovid aşılarında kullanıldı, kalbinden canlı diri çekiliyor

Derleyen: Betül Topaklı / Milliyet.com.tr – Deniz ve acı sularda yaşayan, limulina alt grubuna ilişkin bir hayvan familyası olan at nalı yengeci, çoklukla yumuşak kumlu yahut çamurlu tabanlı sığ sularda yaşar. Bahar aylarında gelgit bölgelerinde görülen bu canlı, Asya mutfağında tüketilirken balık yemi, gübre ve bilhassa bilimsel araştırmalar için kullanılıyor. Her yıl yarım milyon at nalı yengeci yakalanarak biyomedikal sanayide bedellendiriliyor. At nalı yengeci, dünyanın en eski hayvanlarından biri olarak bilinir ve yaklaşık 450 milyon yıldır hayatını sürdürüyor. Bu, dinozorlardan evvel var oldukları ve beş kitlesel yok oluş olayını atlattıkları manasına gelir. Ancak bu canlıyı harikulâde kılan şey sıradışı bir renge sahip olan kanı. Bebe mavisi tonundaki bu kan, sıradan bir biyolojik sıvıdan çok daha fazlası. Kanlarında bulunan amebositler, en ufak bir bakteri varlığını bile algılıyor, onu pıhtı haline getirerek ve etkisizleştiriyor. 

İlaç sanayileri için kritik bir keşif manasına gelen bu harika mekanizmadan yararlanmak isteyen ilaç firmaları “pıhtılaştırıcı” manasındaki “koagülan” isimli kimyasalı içeren hücreleri patlatıyor. Sonrasında koagülanı, kanla temas etmiş olabilecek rastgele bir karışımdaki bulaşmayı (kontaminasyonu) ortaya çıkarmak için kullanıyor. Eğer sıvıda tehlikeli bakteri endotoksinleri (bakteri üzere patojenlerin içinde bulunan, potansiyel olarak toksik olabilecek bileşikler) varsa, at nalı yengeci kanı özütü iş başına geçip solüsyonu, hususun eş kâşifi bilim insanı Fred Bang’ in ‘jel’ diye isimlendirdiği şeye dönüştürüyor. Bang, 1956′ da maddeyi duyurduğu makalesinde şöyle yazdı:

KOVİD-19 AŞILARINDA DA KULLANILDI

Dünya çapında birçok ülke aşı için yatırım yapıyor, milyonlarca doz potansiyel aşı satın alıyor. At nalı yengeci kanı uzun müddettir aşı çalışmalarında kullanılıyor. Pekala lakin nasıl? Bakteriler öldükten sonra endotoksin ismi verilen bir sıvı salgılıyor. Bu sıvı insanlarda kana karıştığında ölümcül olabiliyor. Bu nedenle örneğin aşı üzere kana karışacak unsurların endotoksin taşıyıp taşımadığının test edilmesi büyük değer taşıyor. At nalı yengecinin aşıların inançlı olup olmadığını belirlenmesindeki değeri bu noktada ortaya çıkıyor. Çünkü at nalı yengecinin mavi kanı, endotoksinlerin tespitine yardımcı oluyor. 

At nalı yengecinin kanından elde edilen bu pıhtılaştırıcı kimyasal, eserlerin üretimi, saklanması yahut kullanımı sırasında istenmeyen bakterilerle kirlenmesine karşı test edilmesinde kullanılıyor. Bu test, LAL (Limulus Amebocyte Lysate) testi olarak biliniyor ve ilaç bölümünde büyük bir ihtilal yaratmış durumda. Daha evvelce ilaçların ve tıbbi aygıtların kontaminasyonunu (istenmeyen mikroorganizmalar, kimyasallar yahut yabancı hususlarla etkileşime girmesi) test etmek için tavşanlar kullanılırken, LAL testi sayesinde hem daha süratli hem de daha verimli bir yol geliştirildi. Bu test, milyonlarca insanın hayatını kurtaran aşıların, serumların, damar içi ilaçların ve tıbbi aygıtların güvenliğini sağlamak için hayati kıymete sahip.

15 BİN DOLARA KADAR FİYAT BİÇİLİYOR

Ancak bu tıbbi muvaffakiyetin gerisinde büyük bir sorun yatıyor: Yengeçlerin ağır formda yakalanması ve kullanılması. Yengeç avcıları, bu canlıları sığ sulardan toplayarak laboratuvarlara götürerek burada kalp bölgesinden delinerek kanlarının yaklaşık yüzde 30’unu alıyor. Daha sonra bu kan işlenerek LAL elde ediliyor ve litresine 15 bin dolara (yaklaşık 550 bin lira) kadar fiyat biçiliyor.

At nalı yengeçlerinin tekrar yakalanmalarını önlemek ismine farklı bölgelere salındığı söylense de bu süreç hayvanlar için epey yıpratıcı. Kanları alınan yengeçlerin yüzde 10 ila yüzde 30’u hayatını kaybediyor. Araştırmalar, vefat oranı dışında bile dişi yengeçlerin çiftleşme isteğinin azaldığını ve tipinin geleceğinin tehlikede olduğunu kanıtladı.

ALTERNATİFİ MEVCUT

Bilim insanları, at nalı yengeci kanına bağımlılığı azaltmak için ‘Faktör C Rekombinantı (rFC)’ ismi verilen sentetik bir alternatif geliştirdi. 1980’lerden beri bu yapay alternatif kullanılıyor lakin biyomedikal sanayi hâlâ büyük ölçükte doğal yengeç kanına güveniyor. Uzmanlar, sentetik alternatife tam geçişin hem vakit alacağını hem de belli laboratuvarların yeni test metotlarına adapte olmasının zorluk yaratacağını belirtiyorlar.