‘Topuk kanı’ komplosu Roma’ya uzandı! Dilekçelerde çılgınca talepler var: 1 dakikada facia

Betül Yasemin Keskin / Milliyet.com.tr – Yenidoğan bebeklerden topuk kanı alınması uygulaması, uzun yıllardır süregelen bir tıbbi tarama usulü olsa da, son günlerde yine tartışma konusu haline geldi. Bilimsel tıbbın değerli bir gerekliliği olan bu uygulamaya güvenenler kadar bunun gerisinde farklı hedefler olduğuna inananlar ve kararsız kalan aileler de var. Özellikle toplumsal medyada hakkında pek çok sav ortaya atılan topuk kanı testi hakikaten hayati bir tarama mı yoksa diğer hedeflere mı hizmet ediyor?

Topuk kanı, yenidoğan bebeklerin topuğundan doğumdan sonraki birinci 5 gün içinde alınan bir numunedir, kimi genetik ve metabolik hastalıkların erken teşhisi için tıbbi olarak gerekli görülür. Topuk kanı tarama testi, fenilketonüri (PKU), konjenital hipotiroidi, kistik fibrozis, galaktozemi ve SMA üzere hastalıkların erken tespiti için uygulanır. Bu test sayesinde doğuştan gelen hastalıklar erkenden teşhis edilerek, bebeğin gelişim sürecinde önemli sıhhat meselelerinin önüne geçilmesi hedeflenir.

Tıbben kanıtlanmış rastgele bir ziyanı bulunmayan bu uygulama, kimi aileler tarafından riskli yahut gereksiz olarak bedellendiriliyor. Türkiye’de topuk kanı taraması zarurî olmasa da sıhhat otoriteleri tarafından önerilir. Yasal olarak ailelerin bu testi reddetme hakkı olsa da uzmanlar, bunun bebekler için hayati bir risk oluşturabileceğini belirtiyor.

Ölmekte olan Aşil’in mermer heykeli

Bazı savlara nazaran, topuk kanı uygulaması mitolojik bir efsaneye dayandırılıyor. Bu inanışa nazaran topuktan alınan kanın yeri, Truva Savaşı’nda büyük rol oynayan ve tarihin en güçlü savaşçılarından biri olarak kabul edilen Akhilleus (Aşil) ile bağlantılı. Mitolojiye nazaran, Aşil’in annesi Thetis, oğlunu ölümsüz kılmak için onu kutsal Styx Irmağı’na batırır. Lakin annesi bebeğini topuğundan tuttuğu için bu bölge suya değmez ve savunmasız kalır. Sonrasında Aşil, Truva Savaşı’nda tam da bu zayıf noktasından vurularak öldürülür. İşte bu olay, “Aşil tendonu” teriminin kökenini oluşturdu ve mitolojik anlatılarda insan bedenindeki en hassas noktalardan biri olarak kabul edildi.

‘DİLEKÇELERDEKİ TALEPLER ÇILGINCA’

Bazı bölümler, topuk kanının bu hassas noktadan alınmasının bebeğin tabiatına alışılmamış olduğunu ve ziyan verebileceğini öne sürüyor. Bir öteki komplo teorisi ise topuk kanının, Roma soylu ailelerin genetik mirasını belirlemek emeliyle tahlil edilmesi. Teze nazaran, alınan kan özel merkezlerde incelenmekte ve şayet bir bebeğin DNA’sı İtalya/Roma kökenli varlıklı ve soylu bireylerle eşleşirse, bu bebekler ilerleyen süreçte çeşitli sıhhat sorunları mazeret edilerek hastaneye düşürülüyor. Tekrar komplı teorisine nazaran bu bireylerin plasenta, kordon kanı, sünnet derisi, kök hücreleri ve organları kullanılarak kimi insanların daha uzun yaşamaları sağlanıyor.

‘ALTIN DAKİKA’ HAYAT KURTARIYOR

Uzmanlar, bu taleplerin yenidoğanların hayati risk altına girmesine neden olabileceğini vurgularken, özellikle “altın dakika” olarak isimlendirilen bebeğin doğumdan sonraki birinci 60 saniyesinin kritik bir müdahale süreci olarak görüldüğüne dikkat çekti. Yani bu müddet içinde gerekli tıbbi müdahalelerin yapılamaması, bebeğin oksijensiz kalmasına ve kalıcı beyin hasarı ya da vefatla sonuçlanabilecek önemli sıhhat sıkıntılarına yol açabilir.

Tüm bunların yanı sıra toplumsal medyada topuk kanı uygulamasının yararlı bir uygulama olduğunu, bu uygulamayla bebeklerinde metabolik ve genetik hastalıkların erkenden teşhis edildiğini ve bu sayede hayatlarının kurtulduğunu anlatan aileler ve tecrübeleri de yer alıyor. Fark edilmemesi halinde zekâ geriliğine bile neden olabilecek meselelerin topuk kanıyla erken teşhis edilmemesi durumunda bebeği diğer hangi tehlikeler bekliyor? Çocuk Sıhhati ve Uzmanı Doç. Dr. Yakup Çağ’a danıştık.

‘NEDEN BENİM BEBEĞİMİN CANI ACISIN?’

— Topuk kanı uygulamasına istek göstermeyen ailelerin sayısında son vakitlerde hatırı sayılır bir artış yaşanıyor. Komplo teorilerine inanan ailelerin çocuklarını gelecekte hangi tehlikeler bekliyor?

Çocuk Sıhhati ve Uzmanı Doç. Dr. Yakup Çağ: Topuk kanı almak Sıhhat Bakanlığı’mızın yenidoğan tarama programlarından bir adedini teşkil ediyor. Topuk kanı almak dışında yenidoğan işitme taraması, doğumsal kalça displazisi taraması üzere öteki taramalarda yenidoğan bebeğe yapılır. Bu tarama programlarındaki maksat, konjenital dediğimiz doğumsal olan birtakım hastalıkları erkenden tespit ederek alınacak önlemlerle bebeklerimizi bu hastalıkların olumsuz tesirlerinden korumaktır. Topuk kanıyla metabolik birtakım hastalıklar başta olma üzere çeşitli hastalıklar taranır. Bunlar doğumsal hipotiroidi, fenilketonüri, biyotidinaz eksikliği, kistik fibrozis, konjenitak adrenal hiperplazi ve spinal müsküler distrofi’nin (SMA Hastalığı) birtakım tipleri olmak üzere toplamda 6 hastalık taranmasıdır. Metabolik hastalıklar doğumdan sonra çabucak bulgu vermezler ve bu bebekler büsbütün olağan görünür. Fakat bulgular birkaç ay sonra ortaya çıkar ve çıktığında da geç kalmış oluruz. Örneğin Fenilketonüri erkenden tespit edilip gerekli müdahale yapılmaz ise bu çocuklarda kalıcı zekâ geriliği başta olmak üzere vefata kadar gidebilen olumsuz durumlarla kaşılaşabiliriz. Meğer kolay bir tedbirle fenilalanin içeren besinlerden kaçınılırsa bu bebekler büsbütün sağlıklı çocuklar olabilir. Tıpkı durum konjenital hipotiroidi için de geçerli. Bu çocuklar da doğumdan çabucak sonra tespit edilmezse zekâ geriliği başta olmak üzere gelişme geriliği, uzunluk kısalığı ve öteki çeşit meselelerle karşı karşıya kalacaklardır. Halbuki çok kolay bir tedaviyle yalnızca dışarıdan muhtaçlığı olan tiroid hormonunu aldıklarında büsbütün sağlıklı çocuklar olabilirler.

— Bir tabip olarak siz bu türlü bir hadiseyle karşılaştınız mı, gerekli açıklamalar sonrasında fikir değiştiren aileler oldu mu?

Çocuk Sıhhati ve Uzmanı Doç. Dr. Yakup Çağ: Tam olarak topuk kanı alınmamasıyla ilgili bir durumla karşılaşmadım lakin aşı yaptırmak istemeyen ebeveynlerle karşılaşıyorum. Onları ikna etmek için bilimsel ispatlara ve gerçeklerle dayanan bilgilendirme sonrası birçoğunun ikna olup aşılarını yaptırmaya başladığını söyleyebilirim.

‘YAYGINLAŞIRSA TÜM TOPLUMU TEHLİKEYE ATAR’

— Ailelerin topuk kanına istek göstermemesi halinde nasıl bir aksiyon alıyorsunuz, bu reddediş uzun vadede hangi durumları beraberinde getiriyor?

Çocuk Sıhhati ve Uzmanı Doç. Dr. Yakup Çağ: Topuk kanı alınmasına karşı olan ailelere bunu gerekliliği konusunda ikna etmek için gerekli çabayı gösteririm. Lakin reddedişin uzun vadede beni en çok endişelendiren şey ise bu durumun giderek artması ve yaygınlaşarak tüm toplumu tehlikeye atmasıdır.

— Topuk kanına istek göstermeyen ailelerin doğum anındaki müdahalelerin de karşısında olduğunu görüyoruz. Doğumdan çabucak sonraki ‘altın dakika’da gerekli müdahaleleri yapamamak ne mana ifade ediyor?

Çocuk Sıhhati ve Uzmanı Doç. Dr. Yakup Çağ: Doğum öncesi her şey olağan görünse bile birtakım bebekler teneffüs sorunları başta olmak üzere birtakım sıkıntılarla dünyaya gelebilirler. Eğer erkenden ‘altın dakika’ ismi verilen bebeğin dünyaya geldiği birinci saniyelerde gerekli müdahaleler yapılmaz ise bebek oksijensiz kalabilir ve bu durumdan en çok beyin etkilenir. Bu durum ilerleyen vakitlerde havale geçirme, sakatlıklar başta olmak üzere vefat dahil birçok meseleye sebep olabilir.